Čoahkkáigeassu

Dearvvašvuođabearráigeahčus lea ođđa fásta bargogohčus čohkket oktii ja analyseret mánáidsuodjalussuorggi bearráigeahču gávdnosiid ja vásáhusaid. Ulbmilin lea earret eará leat mielde váikkuheamen dasa, ahte bearráigeahču dieđuiguin ávkkástallojuvvo kvalitehtaovddideami ja bálvalusaid buorideami barggus.

Raporta vuođđuduvvá ovddit bearráigeahččanvásáhusaide ja guorahallá dárkileappot golbma suorggi: mánáidsuodjalusbálvalusaid čielggadanbarggu, Bufetat veahkkegeatnegasvuođa ja mánáid moaitámušaid bággema geavaheamis akuhta várradilálašvuođain mánáidsuodjalusásahusain.  Dáin surggiin váilevašvuođat sáhttet buktit mearkkašahtti čuovvumušaid mánáid fuolaheapmái, oadjebasvuhtii ja riektesihkarvuhtii.

Raportta diehtovuođđu čoaggana dieđuin, maid bearráigeahččoeiseválddit ožžot bearráigeahččoáššiid, váiddaáššiid ja plánejuvvon bearráigeahčuid bokte.  Raporta vuođđun leat kvantitatiiva dáhta stáhtahálddašeaddjiid bearráigeahččandoaimmain ja kvalitatiiva analysat válljejuvvon bearráigeahččan- ja váiddaáššiin.  Bearráigeahččan- ja váiddaáššit leat áššit, main muhtin lea dieđihan dahje váidán, dahje maid birra stáhtahálddašeaddji lea árvvoštallan, ahte lea go vuođđu bearráigeahččančuovvoleapmái.  Materiála ii leat dan dihte ovddasteaddji mánáidsuodjalusa ollisvuođas, iige muital man viidásat hástalusat leat.

Stáhtahálddašeaddjiid bearráigeahččandoaimmat

Jagis 2025 stáhtahálddašeaddjit registrerejedje mánáidsuodjalusa suorggis 2069 bearráigeahččanášši, mii lea 15 proseantta eanet 2024 ektui ja 36 proseantta 2023 ektui.  Eanaš bearráigeahččanáššit loahpahuvvojedje bagadallamiin dahje ruovttoluotta sáddemiin almmá viidáset bearráigeahččančuovvoleami haga.  Jagis 2025 dát guoskkai 83 proseantii áššiin. 12 proseantta áššiin stáhtahálddašeaddji čielggadii ja mearridii, leago jearaldagas láhkarihkkun.

Eanaš bearráigeahččanáššiin, 87 proseantta, guske gielddaid mánáidsuodjalusbálvalusaide. Stáhtahálddašeaddjit gieđahalle maiddái 1295 váiddaášši, main 501 guske gielddaid mánáidsuodjalusbálvalusaide ja 794 mánáide, geat orrot mánáidsuodjaluslága 10. kapihttala čuovvu ásahusain.

Bufetat veahkkegeatnegasvuohta lea ain duođalaš riskaguovlu.  Veahkkegeatnegasvuođa bearráigeahččanáššiid lohku njiejai 140 áššis 2024:s 90 áššái 2025:s, muhto lea ain mealgadit allagit go jagi 2024 ovddit jagiin.  Daid áššiid ossodat, main stáhtahálddašeaddji loahppaárvvoštalai láhkarihkkuma dáhpáhuvvan, lei 89 proseantta 2025:s.  Ovdáneapmi čájeha maiddái nuppástusa das, maidda áššit gusket. Vaikko máŋga ášši 2024:s guske mánáide, geat dárbbašedje akuhta ásahuslaš dikšuma, de 2025:s lassánedje biebmoruovttuide guoski áššit.

Stáhtahálddašeaddjit čađahit viiddis bearráigeahččanbarggu, mat laktásit mánáidsuodjalusásahusaide.  Jagis 2025 čađahuvvojedje 977 báikkálaš dárkkisteami, gieđahallojuvvojedje 138 dárkkistanášši ja 794 váidaga, ja dárkkistuvvojedje badjel 15 200 ovttaskasmearrádusa/čoahkkinreferáhta[1] bággodoaimmaid, vuoigatvuođaide seahkaneami ja ráddjemiid birra.  Báikkálaš dárkkistemiid áigge eanaš oassái mánáide fállojuvvui vejolašvuohta ságastallat stáhtahálddašeaddjiin.

Registrerejuvvon bággoprotokollaid lohku[2] lea lassánan sakka maŋimuš jagiid, 7652:s jagis 2022 gitta 15223:i jagis 2025.  Ásahusain orodan mánáid lohku ii nappo leat lassánan. Narkotihkaiskkadeapmi, bággen akuhta várradilálašvuođain ja lihkadanfriddjavuođa ráddjehusat leat dávjjimusat registrerejuvvon gaskiiboahtimat.  Váiddaáššiin mánáid váidagat dohkkehuvvojedje ollásit dahje muhtun muddui 19 proseanttas váidagiin.  Váidagiid dohkkehanproseanta lei alimus váidagiin, mat guske bággema akuhta várradilálašvuođain, dain mánáid váidagat dohkkehuvvojedje 35 proseanttas áššiin.

Máná dilli galgá guorahallot vuđolaččat ja ollislaččat

Dearvvašvuođabearráigeahčču lea geahčadan 26 bearráigeahččanášši, mat guske veahkaválddálašvuhtii, buorringeavaheapmái dahje duođalaš fuolahusváilái. Dát čájehit čielga dárbbu buoridit mánáidsuodjalusa čielggadanbarggu. Áššiin main lea jearaldat veahkaválddálašvuođas, buorringeavaheamis dahje duođalaš fuolahusváillis, mii oaidnit ovdamearkkaid das, ahte dutkamat eai leat doarvái heivehuvvon ja čalmmustahtton konkrehta fuolaide.  Relevánta dieđut eai álo háhkkojuvvo, čohkkejuvvo ja adno ávkin aktiivvalaččat árvvoštallamiin.  Máná iežas ovdanbuktimat ja oainnut eai maiddái álo oaččo dan mearkkašumi, mii dain galggašii leat.

Gávdnosat čájehit maiddái, ahte duođalaš fuola ja ollašuhtton doaibmabijuid gaskkas sáhttá leat stuorra earru.  Vaikko fuolla livččii stuoris, de eai soaitte doaibmabijut čađahuvvot, sáhttet boahtit maŋŋit dahje eai soaitte vástidit daid riskkaid, maiguin ja mas mánná eallá.  Mánáidsuodjalus galgá danin dahkat jotkkolaš ja konkrehta árvvoštallamiid riskkain ja máná dárbbuin go dutkan lea jođus, ja ođđasit árvvoštallat doaibmabijuid jus dilli rievdá.

Gávdnosiid doarju mánáidsuodjalusbálvalusaid dutkamušaid riikkaviidosaš bearráigeahčču. Vuosttaš iešdárkkisteami maŋŋá bálvalusat árvvoštalle earret eará, ahte sii álge beare maŋŋit 30 proseanttas áššiin, ahte čielggadanplána lei váilevaš 45 proseanttas áššiin, ja ahte máná oassálastin lei dušše oassái dahje ii váldojuvvon vuhtii 35 proseanttas.

Váilevaš dutkamiin sáhttet leat duođalaš váikkuhusat. Jus guorahallamis ii leat ulbmil áddet ja čielggadit konkrehta fuola, de lea várra ahte veahkaválddálašvuohta, buorringeavaheapmi dahje fuolahusváili ii áddejuvvo dahje čuovvoluvvo doarvái bures.  Dieđuid galgá árvvoštallat ollislašvuohtan, ja mánáidsuodjalusbálvalus galgá čađahit joatkkaárvvoštallamiid máná dili birra ja suodjalusa ja doaibmabijuid dárbbu birra.

Mánát vurdet daid doaibmabijuid, maid sii dárbbašit ja maidda sis lea vuoigatvuohta

Dearvvašvuođabearráigeahčču lea geahčadan 2024 rájes 120 bearráigeahččanášši, mat gusket Bufetat veahkkegeatnegasvuođa rihkkumiidda.  Geahčadeami ulbmilin lei oažžut eanet dieđu das, mii lea áššiid mihtilmasvuohta, ja čalmmustahttit makkár čuovvumušat rihkkumiin leat áššáigullevaš mánáide.  Geahčadeapmi čájeha, ahte mánát ain báhcet daid doaibmabijuid haga, maid mánáidsuodjalusbálvalus lea árvvoštallan sin dárbbašit.  Dat guoská earret eará mánáide, geat vurdet heahteveahkkesajiid, biebmoruovttuid, heahtesajiid ásahusaide ja guhkit áigge ásahusbálvalusaid.

Muhtin mánáide vuordináigi sisttisdoallá gaskaboddosaš čovdosiid ja máŋggaid fárremiid. Go mánát orrot heahteruovttuin guhkit áigge ovdal go fárrejit biebmoruovttuide, de sis sáhttet leat lagaš oktavuođat heahtevistti fuolaheddjiiguin. Maŋimuš fárren sáhttá danin mearkkašit mánnái, ahte oktavuođat vuot boatkanit.

Muhtin mánát báhcet ruoktot ássat, vaikko mánáidsuodjalusbálvalus lea árvvoštallan, ahte sii galget sirdojuvvot, go fas earát leat boasttosajiin, mat eai leat heivehuvvon sin dárbbuide.  Geahčadeapmi čájeha maiddái erenoamáš hástalusaid daid mánáid geažil, geain leat viiddis ja kompleaksa dikšo- ja dearvvašvuođabálvalusdárbbut.

Bearráigeahččanáššiin bohtet ovdan ovdamearkkat mánáin, geat eai oaččo heivvolaš bálvalusa, go sin dárbbuid vástideaddji doaibmabijut eai leat gávdnomis.  Muhtun dáhpáhusain čuožžilit maiddái sierramielalašvuođat ovddasvástádusa birra dahje das, makkár doaibmabijuid mánná dárbbaša.  Čuovvumuššan sáhttá leat, ahte mánát geat duođaid dárbbašit fuolahusa ja suodjalusa, báhcet rivtteslágan veahki haga.

Dearvvašvuođabearráigeahčču lea fuolas das, go veahkkegeatnegasvuođa rihkkumat leat bistán jahkeviissaid.  Buot mánáin, geat devdet veahkkeeavttuid, lea vuoigatvuohta oažžut veahki. Bálvalusfálaldat galgá danin leat doarvái mihttodallojuvvon ja heivehuvvon nu, ahte maiddái mánát, geain leat viiddis ja kompleaksa dárbbut, ožžot áššáigullevaš veahki rivttes áigge.

Mánáid váidagat addet dehálaš dieđu bággogeavaheamis

Dearvvašvuođabearráigeahčču lea geahčadan 116 mánáid dahkan váidaga bággema geavaheami birra akuhta várradilálašvuođain mánáidsuodjalusásahusain.  Mánáid moaitámušat addet dehálaš dieđu das, mo bággema čuozáhahkan šaddan mánát vásihit bággema.

Mánát moitet erenoamážit dan, ahte bággeheapmi lei menddo bahkkejeaddji dahje bisttii menddo guhká, ahte ii lean akuhta várra, ja ahte livčče sáhttán geahččalit eará čovdosiid.  Máŋgasat govvidit maiddái dieđu ja dialoga váilevašvuođa ja ahte sin ovdanbuktin dáhpáhusa birra lea nuppelágan go maid ásahus govvida.

Geahčadeapmi čájeha, ahte bággeheapmi ii dáhpáhuva dušše dakkár dilálašvuođain, go várra lea njuolgat ja áiggi dáfus kritihkalaš.  Mearkkašahtti oassi dáhpáhusain ovdána dábálaš riidodiliin, mat laktásit njuolggadusaide, rutiinnaide ja rájáid bidjamii.  Eará dilálašvuođat laktásit máná emošuvnnalaš leabuhisvuhtii, iešsorbmemii dahje psyhkalaš váttisvuođaide.  Dát deattuha dan mearkkašumi, man dehálaš lea mo ásahusat barget systemáhtalaš eastademiin, oktavuođaiguin ja riidduid geahpedemiin ovdal, go dilli vearrána.

Dokumentašuvnnas ii álo boađe čielgasit ovdan, makkár unnit bahkkejeaddji doaibmabijut leat árvvoštallojuvvon dahje geahččaluvvon, manin bággeheapmi lei dárbbašlaš, dahje mo daid bistin ja ollašuhttin árvvoštallojuvvojedje máná dili ektui.  Máná iežas perspektiiva maiddái boahtá ovdan iešguđet ládje. Dát sáhttá hehttet stáhtahálddašeaddji vejolašvuođa dárkkistit leago bággehus dárbbašlaš, rivttes goris dili duođalašvuođa ektui ja čađahuvvon nu olmmošlaččat go vejolaš.

Dearvvašvuođabearráigeahčču oaivvilda dan dihte, ahte lea dárbu dokumenteret čielgaseappot ovdaeastadeaddji ja unnit bahkkejeaddji doaibmabijuid, buorebut vuođuštit váralašvuođa, dárbbašlašvuođa ja proporšuvnnalašvuođa ja ovttaiduhttit geavada máná oainnuid háhkamis ja deattuheamis váiddaáššiin.

Rivttes veahkki rivttes áigge

Dearvvašvuođabearráigeahčču oaidná raporttaid buot temáid muttuin hástalusaid, mat iešguđet ládje sáhttet dagahit dan, ahte mánát eai oaččo sin dárbbašan veahki ja suodjalusa dalle, go dan dárbbašit.  Ná sáhttá geavvat, go duođalaš fuollaáššit eai dutkojuvvo doarvái bures, go dieđut máná birra eai aktiivvalaččat geavahuvvo árvvoštallamiin, go dárbbašlaš doaibmabijut eai čađahuvvo dahje eai leat gávdnomis, dahje go dilit ásahusas ovdánit nu, ahte geavahuvvojit bággenvuogit.

Čuovvumušat sáhttet leat erenoamáš duođalaččat mánáide, geat juo ellet stuorra noađi vuolde.  Váilevaš dutkamat sáhttet dagahit dan, ahte fuolahusváili, veahkaválddálašvuohta dahje buorringeavaheapmi ii áddejuvvo dahje čuovvolahttojuvvo doarvái. Doaibmabijuid váilevašvuohta sáhttá dagahit guhkes vuordináiggiid, duojáš fárremiid ja ođđa oktavuođaid boatkaneami.  Váilevaš ovdaeastadeapmi ja bággema árvvoštallan sáhttet mielddisbuktit lassenoađi mánáide, geat juo leat hearkkes dilis.

Mánáid oassálastin lea maiddái jeavddalaš temá raporttas.  Máná ovdanbuktimat ja oainnut galget leat vuođđun mánáidsuodjalusbálvalusaid guorahallamiidda ja árvvoštallamiidda.  Máná individuála dárbbut fertejit leat vuolggasadjin, go doaibmabijut válljejuvvojit ja fállojuvvojit. Go ásahusas geavahuvvojit bággendoaimmat, de galgá addojuvvot máná iežas čilgehussii ja vásáhussii duohta sadji seahkaneami árvvoštallamis ja maŋŋedárkilastimis.

Mii oaivvildit, ahte lea dehálaš oaidnit raportta hástalusaid dan iežas konteavsttas.  Golbma fáttá gieđahallet iešguđet osiid mánáidsuodjalusas ja vuođđuduvvet iešguđet diehtogálduide.  Materiála ii atte vuođu gávnnahit njuolga sivvaoktavuođa bálvalusproseassa iešguđet osiid váilevašvuođaid gaskkas.  Oppalaččat gávdnosat čájehit goittotge man dehálaš lea, ahte fuolla máná dikšumis identifiserejuvvo árrat, máná dilli ja dárbbut áddejuvvojit doarvái, ja ahte dárbbašlaš veahkki lea gávdnomis, go mánná dan dárbbaša.

Máŋga hástalusa leat oahppásat ovddit bearráigeahčuin ja raporttain.  Dearvvašvuođabearráigeahču árvvoštallama mielde dát deattuha, ahte lea dárbu giddet jámma fuomášumi mánáidsuodjalusdutkamušaid kvalitehtii, dárbbašlaš ja heivehuvvon doaibmabijuid olahahttivuhtii ja mánáid riektesihkkarvuhtii ásahusain.